Λογοτεχνική Ανάλυση

Όταν αναφερόμαστε στον όρο λογοτεχνική ανάλυση ουσιαστικά αναφερόμαστε στη δομική, νοηματική και τεχνική ανάλυση ενός διηγήματος, μυθιστορήματος, νουβέλας, ποιήματος ή θεατρικού έργου με σκοπό την περαιτέρω αξιολόγηση του.

Πρόκειται, δηλαδή, για την προσεχτική εξέταση και εκτίμηση ενός λογοτεχνικού έργου, η οποία για να πραγματοποιηθεί, θα πρέπει αρχικά να χωριστεί στα επιμέρους δομικά, νοηματικά και τεχνικά της συστατικά. Αυτή η κατάτμηση μας βοηθά να έχουμε μια πιο ολοκληρωμένη κατανόηση του έργου, έτσι ώστε να μπορέσουμε στη συνέχεια να εκφράσουμε την προσωπική ή επιστημονική μας άποψη (αξιολόγηση) σχετικά με το συγκεκριμένο έργο.

Παρόλο που για έναν συγγραφέα δεν θεωρείται απαραίτητη προϋπόθεση η γνώση θεωριών λογοτεχνίας για να ξεκινήσει να γράφει ένα μυθιστόρημα, τολμώ να ομολογήσω πως στη δική μου περίπτωση η γνώση αυτή λειτούργησε εξαιρετικά βοηθητικά, τόσο στο να μπορέσω να διορθώσω το πρώτο μου μυθιστόρημα, όσο και στο να δομήσω πιο σωστά τη συγγραφή των επόμενων. Όπως θα έχετε βιώσει οι περισσότεροι από εσάς, πολλές φορές οι ιδέες μας σχετικά με το μυθιστόρημα που έχουμε σκοπό να γράψουμε είναι χαοτικές, δυσκολευόμαστε να τις τοποθετήσουμε σε λογική σειρά και, το κυριότερο, πιάνουμε τον εαυτό μας να πλατειάζει πάνω σε ένα συγκεκριμένο θέμα ή να περνάμε από το ένα θέμα στο άλλο δίχως ουσιαστικό λόγο ή συνοχή.

Οι σημειώσεις που θα σας παραθέσω στη συνέχεια αποτελούν ένα κομμάτι των προσωπικών μου σημειώσεων που κράτησα στο μάθημα «εισαγωγή στη λογοτεχνία: πεζογραφία», στο πλαίσιο των σπουδών μου στο τμήμα Ισπανικής γλώσσας και φιλολογίας. Προφανώς και δεν είναι οι πρωτότυπες σημειώσεις (λόγω του ότι είναι γραμμένες στα ισπανικά), αλλά για χάρη της συγκεκριμένης ανάρτησης, επιχείρησα μια απόδοσή τους στα ελληνικά, βασιζόμενη σε όρους της ελληνικής βιβλιογραφίας. Κατά την ολοκλήρωση της ανάρτησης, θα γίνει μια περεταίρω εξήγηση σχετικά με το πώς χρησιμεύουν σε έναν συγγραφέα όλα αυτά που αναφέρθηκαν.

 

Δομικά συστατικά μυθιστορήματος

Δεδομένου ότι το συγκεκριμένο ιστολόγιο επικεντρώνεται σε ό,τι αφορά το μυθιστόρημα κυρίως (κι δευτερευόντως το διήγημα ή τη νουβέλα), θα μιλήσουμε για τα δομικά συστατικά ενός μυθιστορήματος, τα οποία φαίνονται στην ακόλουθη εικόνα:

(Α) Θέμα – Μοτίβο – Γεγονός

Το θέμα είναι το θεμελιώδες κίνητρο ενός λογοτεχνικού έργου, το οποίο αποτελείται από το σύνολο των ιδεών, εννοιών και απόψεων του κειμένου (και όχι το γεγονός γύρω από το οποίο δομείται η ιστορία/πλοκή). Με άλλα λόγια, το θέμα σχετίζεται με τις ιδέες που εκφράζουν το λογοτεχνικό κείμενο και σηματοδοτεί την ιδεολογική βάση του κειμένου.

Μοτίβο είναι ένα στερεότυπα επαναλαμβανόμενο θέμα μέσα στο ίδιο λογοτεχνικό κείμενο ή σε μια σειρά συγγενικών έργων. Δεν πρέπει να συγχέεται με το θέμα, μιας και το μοτίβο θεωρείται ως η μικρότερη θεματική μονάδα· κάτι σαν «υπο-θέμα».

Γεγονός είναι η σύνοψη της ιστορίας (ή της πλοκής) του διηγήματος σε μια πρόταση (ή σε ένα περιορισμένο σύνολο προτάσεων).

(Β) Ιστορία – Πλοκή

Ιστορία είναι το σύνολο των γεγονότων (συμβάντων) που παρουσιάζονται σε ένα έργο, τοποθετημένα σε σωστή χρονική και αιτιακή σειρά.

Πλοκή είναι η αφήγηση των γεγονότων που απαρτίζουν την ιστορία, όχι με τη σωστή χρονική σειρά, αλλά με τη σειρά που επέλεξε ο δημιουργός/συγγραφέας να τα παρουσιάσει.

(Γ) Σκηνικό – Χαρακτήρες – Δομή

Η Δομή υποδηλώνει την εξωτερική αρχιτεκτονική του έργου, τη στιγμή που η πλοκή αποτελεί την εσωτερική του αρχιτεκτονική. Η δομή αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο δομούνται τα γεγονότα που απαρτίζουν την ιστορία και ουσιαστικά πρόκειται για την τεχνική εκείνη βάσει της οποίας ο δημιουργός τοποθετεί στη σειρά αυτά τα γεγονότα, με απώτερο σκοπό να προκαλέσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Παρ’ όλο που ο κάθε συγγραφέας επιλέγει διαφορετική τεχνική για την ανάπτυξη της κάθε ιστορίας, υπάρχει ένα προκαθορισμένο πρότυπο δομής που αντιστοιχεί στο διήγημα και στο μυθιστόρημα.

Το πρότυπο δομής του μυθιστορήματος έχει αναλυθεί σε παλαιότερη ανάρτηση. Όσον αφορά στο διήγημα, το πρότυπο δομής του είναι το εξής:

  • Παρουσίαση: περιλαμβάνει την παρουσίαση των απαραίτητων πληροφοριών μιας ιστορίας (παρουσίαση χαρακτήρων, περιγραφή του σκηνικού, χρόνος και τόπος), έτσι ώστε να διευκολυνθεί η κατανόηση της μελλοντικής δράσης. Με λίγα λόγια, περιλαμβάνει μια εισαγωγή στο «πρόβλημα» που θα απασχολήσει τον κεντρικό ήρωα.
  • Εξέλιξη είναι η διαμόρφωση των πράξεων και των κινήτρων των χαρακτήρων, τα οποία θέτουν σε κίνηση την ιστορία.
  • Σασπένς (σημείο αγωνίας) είναι η δραματική φόρτιση που καθορίζει την εξέλιξη των γεγονότων.
  • Καθοριστικό σημείο είναι το χρονικό σημείο που σηματοδοτεί την αλλαγή διεύθυνσης (προσανατολισμού) των γεγονότων που έχουν παρουσιαστεί.
  • Κλιμάκωση: είναι η αναπόφευκτη κορύφωση της δράσης, ο άμεσος αντίκτυπος ή άμεση συνέπεια αυτής της αλλαγής στην αφηγηματική κατεύθυνση.
  • Λύση του μυστηρίου: είναι η παρουσίαση των τελευταίων συνεπειών του καθοριστικού σημείου και της κλιμάκωσης.

Οι χαρακτήρες ενός μυθιστορήματος αποτελούν τα δομικά στοιχεία που οργανώνουν τη διήγηση, προωθούν τη δράση και μοιάζουν με αληθινά άτομα, παρ’ όλο που δεν είναι. Αν και έχουν όλα τα εξωτερικά και εσωτερικά χαρακτηριστικά ενός πραγματικού ατόμου, θεωρούνται λεκτική και φανταστική αναπαράσταση πραγματικών ανθρώπων.

Το Σκηνικό περιλαμβάνει όχι μόνο το φυσικό περιβάλλον μέσα στο οποίο διαδραματίζεται η ιστορία, αλλά και το κοινωνικό, πολιτικό και ιστορικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο ζουν και δρουν οι χαρακτήρες του μυθιστορήματος.

(Δ) Αφήγηση – Στυλ γραφής

Η αφήγηση σχετίζεται με το πώς ο συγγραφέας επιλέγει να μας παρουσιάσει τις πληροφορίες που συνθέτουν τη διήγηση, μέσα από τα λόγια του αφηγητή. Η διήγηση αυτή καθαυτή επηρεάζεται από την οπτική γωνία του αφηγητή, από το αν συμμετέχει ή όχι στην ιστορία και από τον βαθμό στον οποίο γνωρίζει τα γεγονότα, τις σκέψεις και τα συναισθήματα των ηρώων της ιστορίας.

Το Στυλ γραφής είναι ο ιδιαίτερος και εξατομικευμένος τρόπος με τον οποίο ένας συγγραφέας οργανώνει το κείμενο του χρησιμοποιώντας τις λέξεις συντακτικά και σημασιολογικά. Πρόκειται για τα χαρακτηριστικά εκείνα που καθορίζουν τον μοναδικό τρόπο με τον οποίο εκφράζεται ο κάθε συγγραφέας, δηλαδή την επιλογή των κατάλληλων λέξεων που εξυπηρετούν τον συγγραφικό του σκοπό. Το κάθε στυλ γραφής είναι προσωπικό (μοναδικό), αφού ο κάθε συγγραφέας (όπως άλλωστε και ο κάθε άνθρωπος) εκφράζεται με τον δικό του μοναδικό τρόπο.

Πώς θα με βοηθήσει η λογοτεχνική ανάλυση στη συγγραφή του μυθιστορήματός μου;

Ας υποθέσουμε ότι θέλετε να γράψετε ένα μυθιστόρημα του οποίου η πλοκή συνοψίζεται στα εξής:

«Το πτώμα μιας ευκατάστατης γυναίκας βρίσκεται πεταμένο σε έναν ποταμό και ένας ντετέκτιβ με ιστορικό εθισμού σε ουσίες καλείται να διαλευκάνει το έγκλημα. Κατά τη λύση της υπόθεσης, αποκαλύπτεται ότι το έγκλημα είχε διαπραχθεί από τον αλκοολικό σύζυγο του θύματος, στο πλαίσιο ενός πολυετούς ιστορικού ενδοοικογενειακής βίας».

Αυτό που μόλις περιέγραψα, αποτελεί το γεγονός του συγκεκριμένου μυθιστορήματος, διότι παρουσιάζει σε δύο προτάσεις τη συνοπτική περίληψη της πλοκής. Η πλοκή θα περιλαμβάνει όλα τα αλυσιδωτά γεγονότα που οδηγούν στη διαλεύκανση αυτής της υπόθεσης, παρουσιαζόμενα με μια χρονική σειρά διαφορετική από αυτήν που συνέβησαν (τα γεγονότα στη σωστή χρονική σειρά αποτελούν την ιστορία), η οποία θα οργανώνεται με συγκεκριμένη δομή.

Το θέμα του συγκεκριμένου μυθιστορήματος είναι η ενδοοικογενειακή βία. Μοτίβα θεωρούνται ο αλκοολισμός και ο εθισμός σε ουσίες, ενώ ως σκηνικό θα μπορούσε να επιλεχθεί οποιαδήποτε χώρα του κόσμου, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο νομικό της πλαίσιο σχετικά με την αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας, πώς αντιμετωπίζει η κοινωνία την συγκεκριμένη μορφή βίας, αν πρόκειται για αστικό ή επαρχιακό περιβάλλον κτλ. Ως χαρακτήρες, πέρα από τον πρωταγωνιστή που καλείται να διαλευκάνει την υπόθεση, συναντούμε σίγουρα και το ζευγάρι που βιώνει την ενδοοικογενειακή βία, με την γυναίκα να αποτελεί το θύμα της ανθρωποκτονίας και τον σύζυγο ως θύτη. Η αφήγηση και το στυλ γραφής εξαρτάται από τον εκάστοτε συγγραφέα, αν και συνήθως σε περιπτώσεις διαλεύκανσης ανθρωποκτονιών, ο τύπος αφήγησης που επιλέγεται είναι in media res (ξεκινώντας από την μέση της ιστορίας).

Όπως θα παρατηρήσατε ήδη, ο κύριος παρονομαστής όλων όσων περιγράφηκαν είναι το θέμα του μυθιστορήματος! Η ενδοοικογενειακή βία είναι ο κύριος άξονας της συγκεκριμένης ιστορίας, ο οποίος έχει καθορίσει:

(α) την επιλογή των χαρακτήρων (γυναίκα ως θύμα ανθρωποκτονίας, αλκοολικός σύζυγος ως θύτης, πρωταγωνιστής με θέματα εθισμού)

(β) την επιλογή των μοτίβων (αλκοολισμός και θέματα εθισμού σχετίζονται κατά έμμεσο τρόπο με την εκδήλωση βίας)

(γ) την πλοκή του μυθιστορήματος (επιλέγονται σκηνές και συμβάντα τα οποία αναδεικνύουν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο το θέμα)

(δ) το «χτίσιμο» του σκηνικού (κατά την περιγραφή δίνεται έμφαση στην κοινωνικοπολιτική αντιμετώπιση του φαινομένου της ενδοοικογενειακής βίας και πώς αυτή διευκολύνει ή εμποδίζει τη διαλεύκανση της υπόθεσης)

Η λογοτεχνική ανάλυση, λοιπόν, μας βοηθά ως συγγραφείς στο να μείνουμε όσο το δυνατόν περισσότερο εντός θέματος και να μην επιβαρύνουμε το μυθιστόρημά μας με πληροφορίες, συμβάντα ή σκηνές οι οποίες όχι δεν εξυπηρετούν την πλοκή αλλά αποπροσανατολίζουν τον αναγνώστη από το αρχικό μήνυμα που θέλουμε να του μεταδώσουμε. Προφανώς και δεν είναι εύκολο να πραγματοποιηθεί μια λογοτεχνική ανάλυση σε ένα κείμενο που δεν έχει καν γραφτεί ακόμα, αλλά όλα τα παραπάνω σίγουρα θα μας βοηθήσουν στο να οργανώσουμε καλύτερα τις ιδέες μας, τη συγγραφική μας έρευνα και το προσχέδιο της πλοκής μας.

Κλείνοντας τη συγκεκριμένη ανάρτηση, θα ήθελα να διευκρινίσω ότι ο επιμελητής/διορθωτής που θα αναλάβει την επιμέλεια του βιβλίου μας (όταν με το καλό επιλεχθεί προς έκδοση) δεν πρόκειται να κάνει καμία τέτοια ανάλυση στο εν λόγω κείμενο. Η ανάλυση αυτή είναι περισσότερο βοηθητική για εμάς, διότι το να μείνουμε επικεντρωμένοι στο θέμα εξυπηρετεί κυρίως σε δύο σκοπούς:

(α) στο να περιορίσουμε την έκταση του μυθιστορήματός μας (μιας και έτσι είναι πολύ πιο εύκολο να εντοπιστούν σκηνές/περιγραφές/αναλύσεις που δεν εξυπηρετούν το θέμα μας, άρα να παραληφθούν)

(β) στο να μην κάνει «κοιλιά» η πλοκή στη μέση του βιβλίου, μιας και ό,τι συμβάν επιλεχθεί να περιγραφεί δεν θα είναι εκτός θέματος αλλά σχετικό με τον γενικότερο σκοπό μας.

© Μιχελακάκη Μαρία

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Λογοτεχνική Ανάλυση

  1. Ο/Η Νυχτερινή Πένα λέει:

    Ενδιαφέρουσα ανάλυση, μας καλομαθαίνεις με τις βοήθειες!
    Στην αστυνομική λογοτεχνία είναι αρκετά συχνή πρακτική το in media res εκτός από την αείμνηστη την Κρίστι που συνήθως μας γνώριζε όλα τα πρόσωπα πριν γίνει το έγκλημα!
    Τώρα για την ύπαρξη ενός θέματος δεν ξέρω αν θα συμφωνήσω μιας και μπορεί και να μην υπάρχει σε ένα μυθιστόρημα.
    Την καληνύχτα μου.

    Αρέσει σε 1 άτομο

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s